თუშეთზე, თუშებზე, მეზე

25 წლის და 6-7 თვის წინ პეტრე ცისკარიშვილი მოკვდა.
ზუსტად 25 წლის წინ კი მე დავიბადე.
პეტრე ცისკარიშვილი ბიძაჩემი იყო, დედის ძმა ანუ დედიძმა, როგორც ჩაღმები იტყოდნენ, ანუ ნანეშო,ასე უკვე წოვები იტყოდნენ,ისიც, იდეაში, წოვა იყო.
წოვა და ჩაღმა თუშთა სახელებია, ორი სხვადასხვა მოდგმა თუშების სახელით გაერთიანებული.
წოვები მაღლები არიან, შავთმიანები, ძალიან გვანან ოსებს და ჩეჩნებს და საკუთარი ენა აქვთ, რომელიც ოსურ ენას ენათესავება, როგორც მახსოვს. მათი მთავარი ისტორიული სოფელი წოვათაა, მაღალ მთებში კი არასოდეს უცხოვრიათ. წოური ახლა ძალიან ცოტამ იცის და მალე ალბათ აღარავის ეცოდინება.

ჩაღმები ქერები არიან, შედარებით პატარები, და საერთოდ არ გვანენ წოვებს, არც ენა აქვთ, მხოლოდ დიალექტი. მე ტიპიური ჩაღმური სახე მაქვს, რომელიც ცოტა განსხვავდება ქართული ტიპიურისგან, ამიტომ ხშირად ვიგერიებ კითხვას მყავს თუ არა ნათესავებში ვინმე სლავი. არა, არ მყავს, სუფთა სისხლის თუში ვარ. ამას მაშინ მივხვდი, 100 წლის ბაბუა რომ მეტაკა, როგორი თუშური სახე გაქვსო. თბილისში ცხოვრობდა და ისე გავუხარდი... საწყალი :(
მანამდე კი, ჩემი მაღალი ყვრიმალები, ღრმად ჩასმული პატარა თვალები და თმის გაუგებარი მონაცრისფრო ყავისფერი კახეთში ძალიან მიშლიდა ნერვს, მეც მინდოდა დიდი თვალები, დაბალი ყვრიმალები და მსხვილი ტუჩები... ახლა აღარ მინდა, დიდი მადლობა.

თუშირი გაუგებარი სიტყვები, რომლების გაგება უჭირთ ხოლმე...

• "სი მიხვალ"-სად მიდიხარ. "
• რაგვერ ხარ"-როგორ ხარ.
• "რადავ-მითავ"-რატომ-ამიტომ.

სხვები იძახიან რომ ვერ იგებენ, მე რატომღაც ყველაფერი მესმის, ოღონდ ვერ ვლაპარაკობ. მე მიკვირს,რომ ვერ იგებენ, იმიტომ რომ ბავშვობა არ გამიტარებია მე თუშებს შორის, უკვე დიდმა მოვისმინე და ცალკეული სიტყვების მნიშვნელობა ახლაც არ ვიცი, მაგრამ მესმის.

ჩაღმები მთებიდან არიან, თქვენ სადაც მიდიხართ და თუშეთს ეძახით, ჩაღმების სოფლებია.

სასაცილოა, ასე განსხვავებულები არიან თითქოს, კერძები და ტანსაცმელი საერთო აქვთ, დასახელებები განსხვავდება მხოლოდ, მე კი მთელი ბავშვობა და ახლაც, სანამ რაიმე საგნის დასახელებას ვიტყვი, ჯერ უნდა დავფიქრდე, წოვებში ვარ თუ ჩაღმებში, მოვიფიქრო, რომელი დასახელებაა სწორი და ის ვთქვა.

თქვენ თუ ჩაღმებში იტყვით რომ ბორგები გინდათ, კარგად დაიცინებით და ჩვათებს მოგაწოდებენ. ეს ორი კი არაფერია გარდა ნაქსოვი უყელო წინდებისა.

ასევე, თუ ჩაღმებში ხართ კეთილი ინებეთ და ხავიწი თქვით, წოვებში კი- დათხური. ხო, ეს ორივე საჭმელია და ერბოში ამოზელილ დაბოყრინებულ (ანუ დამწიფებულ) ხაჭოს ნიშნავს.
ამის გემოს ვერ გაიგებთ თუ გაინაზებით, თეფშზე გადმოიღებთ და ჩანგლით ებრდღვნებით.
დათხური საერთო ტაფიდან უნდა ჭამოთ, სანამ ცხელია, თონის პური ამოაწოთ, გაწელილი მასა ოსტატურად მოახვიოთ პურზე და მოწყვიტოთ და მმმნამ, მომინდა........

ოსებიც აკეთებენ მსგავს რაღაცას, მთიულებიც, ხევსურების ოჯახშიც მიჭამია. განსხვავება მხოლოდ დეტალებში, ხაჭოს სიმწიფის ხარისხში და ერბოს რაოდენობაში.

თუშეთში მწირი მიწები იყო, ერთხელ ვიღაც უცხოელები შემორჩნენ მთელი ზამთრით, აი , ჯერ კიდევ მაშინ, მთაში რომ ვცხოვრობდით. ხოდა, მეზობელმა- გადაგჭამეს ალბათო... არა, ქუმელ ვაჭმიე, დღეში ერთ ცალს ძლივს ჭამდნენო.

• რა არის ქუმელი?

ხორბალი, სიმინდი, ქერი მოხალეთ, დაფქვით და ერბოში მარილში და წყალში (ან რძეში) გადაზილეთ, ისე, რომ კუმშვადი მასა მიიღოთ, ხელით დააგუნდავეთ და თეფშზე დადეთ.
ბებია მურაბით მიკეთებდა ხოლმე, კიდევ ყველით, სულგუნით.
ბავშვებს ფაფის სახითაც აჭმევდნენ, მე და ჩემი ძმა მაგით ვართ გაზრდილები.
წარმოიდგინეთ, ერბოთი რომ გაძეძგავ ამ მასას, რა ნოყიერი იქნება. ერბო კი ბევრი იყო მთაში.

ხოდა ასე :)